Ευχαριστώ θερμότατα τον κ. Βασίλειο Μπετσάκο για την άμεση ανταπόκρισή του στην πρόσκληση των σχολείων μας να επισκεφτεί τη Σκιάθο και ως ένας αριστοτελικός να μας μιλήσειγια τη σκέψη ενός φιλοσόφου, του Αριστοτέλη, που επί 2.500 χρόνια παραμένει ένα από τα θεμέλια του διανοητικού μας κόσμου.

          Αισθάνομαι προσωπικά μεγάλη χαρά για την τιμή που μας έκαναν ο ίδιος και η κ. Αναστασία Γρηγοριάδου, με την οποία θα έχουμε αύριο μια επιμορφωτική συνάντηση για φιλολόγους στο Γενικό Λύκειο Σκιάθου.

          Ο κ. Βασίλειος Μπετσάκος έχει συγγράψει έναν εντυπωσιακό αριθμό βιβλίων γύρω από τη φιλοσοφία αλλά και τη διδασκαλία γενικότερα, έργο που αποτελεί πολύτιμη παρακαταθήκη για τους νεότερους και οδηγό για όλους μας. Θα σας παρουσιάσω απόψε ένα από τα πρόσφατα βιβλία του, το Πίνοντας καφέ με τον Αριστοτέλη – Τον φιλόσοφο της Αρετής και της ευδαιμονίας, το οποίο έχει αγαπηθεί από το αναγνωστικό κοινό και βρίσκεται ήδη στην πέμπτη έκδοση. Το βιβλίο αυτό είναι μια γόνιμη συνεργασία του Β. Μπετσάκου με τον δημοσιογράφο Θανάση Λάλα. Εντάσσεται σε μια σειρά βιβλίων των εκδόσεων Αρμός, με άξονα «πρόσωπα που άντεξαν στον χρόνο»”, «πρόσωπα που θα θέλαμε να συναντήσουμε», «βιβλία που λειτουργούν ως “φανταστικές συναντήσεις γνωριμίας”», όπως διαβάζουμε στην εισαγωγή.

          Το βιβλίο στηρίζεται στη συνεργασία και των δύο συγγραφέων, οι οποίοι αποφασίζουν να χτίσουν ένα απολαυστικό βιβλίο – αφιέρωμα σε ένα από τα λαμπρότερα πνεύματα στην ιστορία της ανθρωπότητας και έναν από τους επιδραστικότερους φιλοσόφους από την αρχαιότητα ως σήμερα. Επιβάτες σε μια φανταστική μηχανή του χρόνου και οι δύο συγγραφείς, θα προσγειωθούν πρώτα στα Στάγειρα και μετά στην Αθήνα για να συνομιλήσουν με τον φιλόσοφο. Ο Θανάσης Λάλας θα υποδυθεί τον δημοσιογράφο του 4ου αι. π.Χ. ο οποίος ενθουσιάζεται με την απροσδόκητη τύχη να είναι ο πρώτος δημοσιογράφος που παίρνει συνέντευξη από τον σπουδαίο Αριστοτέλη, τον οποίο υποδύεται ο Βασίλειος Μπετσάκος. Ο Λάλας συντονίζει τη συζήτηση απευθύνοντας στον φιλόσοφο Αριστοτέλη ερωτήσεις καίριες, ευθύβολες, με την επιμονή, θα έλεγα, αρχαιολόγου σε ανασκαφική έρευνα, ο οποίος μεθοδικά μας εισάγει στη φιλοσοφική σκέψη, ενώ επιχειρεί να μας εξοικειώσει με «την ιστορική της διάσταση, με τα ιστορικά της συμφραζόμενα, αλλά, παράλληλα, και να μας αποκαλύψει τις σύγχρονες προεκτάσεις της». Ο Βασίλειος Μπετσάκος γίνεται το πνεύμα και η φωνή του Αριστοτέλη, φωνή της αρχαιότητας, που ωστόσο αρθρώνεται με λόγο σύγχρονο, κατανοητό, διεισδυτικό, και πολύ συχνά με ιδιότυπο χιούμορ. Ο Μπετσάκος, ανατόμος του έργου του Αριστοτέλη, επέλεξε ως άξονα για τις απαντήσεις του τα προσφορότερα αποσπάσματα από το σώμα του αριστοτελικού έργου: από τα Πολιτικά, από την Αθηναίων Πολιτεία, από τα Ηθικά Νικομάχεια, τα Ηθικά Ευδήμεια κ.ά.

          Ο δημοσιογράφος καταφέρνει να πιει δυο φορές καφέ με τον Αριστοτέλη και να συνομιλήσει μαζί του με στόχο την αναζήτηση της ουσίας της ανθρώπινης ευδαιμονίας, της αρετής, της ανθρώπινης ψυχής και ζωής.

          Το βιβλίο οργανώνεται γύρω από τέσσερα κεφάλαια και κλείνει με περιεκτική βιβλιογραφία, για όποιον θέλει να συμπληρώσει τη μελέτη του με αναζήτηση στις πηγές και σε επιστημονικές μελέτες. Τα δύο πρώτα κεφάλαια αποτελούν σύντομες κατατοπιστικές εισαγωγές των δύο συγγραφέων, που σκιαγραφούν την ιδέα πάνω στην οποία στηρίχτηκαν τα βιβλία της σειράς. Περιλαμβάνουν  εργογραφικά και βιογραφικά στοιχεία για τον Αριστοτέλη, και περιγράφουν τη μέθοδο επιλογής αποσπασμάτων από τις πραγματείες για τις απαντήσεις στα ερωτήματα, παρόλο που, κατά τον Μπετσάκο «πολλές απορίες δεν θα τις διαυγάσουμε ποτέ».

          Τα δύο επόμενα κεφάλαια αποτελούν τον κυρίως κορμό του έργου. Είναι οι δύο συνομιλίες που εκτυλίσσονται η πρώτη στα Στάγειρα της Χαλκιδικής και η δεύτερη στην Αθήνα, στο Λύκειο, στον Λυκαβηττό.

          Η πρώτη συζήτηση ανοίγει με τα καίρια ζητήματα, για ένα τέτοιο βιβλίο, της φύσης του χρόνου και της φαντασίας, και εξελίσσεται γύρω από βιογραφικά θέματα που αφορούν την καταγωγή του Αριστοτέλη, τη μετοίκησή του και την πολύχρονη εγκατάστασή του στην Αθήνα, τη σχέση με τον γιατρό πατέρα και τη μητέρα του, τα ταξίδια του στη Μικρά Ασία και στη Λέσβο, την επιστροφή στην Αθήνα, την εγκατάστασή του στην Εύβοια, τη σχέση του με τον Πλάτωνα και την Ακαδημία του, όπου ο Αριστοτέλης διδάχτηκε και δίδαξε ο ίδιος. Η συζήτηση στρέφεται στη δύσκολη σχέση του με τους Αθηναίους, αφού ήταν μέτοικος, δηλαδή ένας μακεδόνας μετανάστης. Σχολιάζεται ακόμη η στενή σχέση της γνώσης και της άγνοιας και τονίζεται ο λόγος ως καθοριστικό συστατικό της ανθρώπινης ύπαρξης, καθώς αυτός μορφοποιεί το χάος της γύρω πραγματικότητας. Αναφέρεται επίσης ο τρόπος με τον οποίο τον τίμησαν οι συμπατριώτες του με το μνημείο το ονομαζόμενο Αριστοτέλειο στα Στάγειρα. Εκεί φαίνεται ότι συναντιούνταν και συζητούσαν, υπό το πνεύμα του Αριστοτέλη, που δεν είναι τίποτ΄ άλλο παρά η πάγια θέση του ότι για τους πολλούς, για τον δήμο, πρέπει να αποφασίζουν πάντοτε οι πολλοί, ο δήμος, και κανένας άλλος. Θίγονται επίσης θέματα που αφορούν τη θέση της γυναίκας και τη θέση των δούλων, που είναι αλήθεια ότι δεν θεωρούσε ότι ανήκουν στην κοινωνία των ελεύθερων ανθρώπων (!).

          Ο μίτος των θεμάτων που τέθηκαν στην πρώτη συζήτηση ξετυλίγεται στη δεύτερη συνάντηση. Εδώ τίθενται και βρίσκουν απάντηση ερωτήματα σχετικά με την ευδαιμονία, η οποία αποτελεί το αιώνιο ζητούμενο, το τέλος, δηλαδή τον σκοπό ύπαρξης της πόλης και του πολίτη, αλλά και ερωτήματα σχετικά με την αρετή. Ακολουθούν ερωτήματα και απαντήσεις που αφορούν την ψυχή και τα μέρη της, το έλλογο και το άλογο μέρος της, και εισάγεται στη συζήτηση η φύση του ορθού λόγου, κλειδί της προαίρεσης, δηλαδή της ουσίας της αρετής.  Δίνονται απαντήσεις για τα συναισθήματα, τα αρχαία πάθη δηλαδή, που η εξωτερίκευσή τους μας οδηγεί στον Άλλον άνθρωπο, απαντήσεις για τις έξεις, τις ανθρώπινες συνήθειες, αλλά και για την αρετή ως μεσότητα.

          Ο διάλογος επικεντρώνεται γύρω από τα θέματα της πόλης και τα είδη των πολιτευμάτων. Τίθεται υπό συζήτηση η σχέση της λογικότητας του ανθρώπου με την πολιτικότητά του και με την ηθική, οι οποίες θεμελιώνουν την ευδαιμονία στο πλαίσιο της πόλης. Ο πολίτης λειτουργεί για την ευδαιμονία στην πόλη, ενώ ο ιδιώτης για τον εαυτό του, γι΄αυτό και θεωρείται ανόητος. Η συζήτηση εστιάζεται στο θέμα του πολιτεύματος, και στις μορφές της δημοκρατίας, πυλώνες της οποίας είναι ο νόμος και ο λαός, η δικαιοσύνη και η ισότητα, προϋποθέσεις της ελευθερίας. Η δημοκρατία λειτουργεί αποκλειστικά με αξιοκρατία. Στον Αριστοτέλη η πολιτική είναι η τέχνη των πολιτών, και όχι των πολιτικών. Ο αληθινός πολιτικός μοχθεί για την αρετή και τη δικαιοσύνη, τη μόρφωση, την υπακοή στους νόμους, το κοινό καλό.

          Η συζήτηση κατευθύνεται ακόμη στο θέμα της δημόσιας παιδείας -διαχρονικό ζητούμενο αποκαλύπτεται-, στοιχείο θεμελιακό της πολιτείας για τον Αριστοτέλη, αλλά και γύρω από τις στοχεύσεις της παιδείας και το περιεχόμενό της, όπως αυτό αντανακλάται στα διδακτικά αντικείμενα. Επιπλέον, τονίζεται η φιλία ως ζήτημα πολιτικής φιλοσοφίας, αναλύεται η αξία της φιλίας τόσο για τον πολίτη όσο και για την πόλη, και προσδιορίζεται ο καθοριστικός ρόλος της στην κατάκτηση της αυτογνωσίας μέσα από την επαφή με τον άλλον άνθρωπο, με τον φίλο. Τέλος, φωτίζεται η τέλεια ανθρώπινη ευτυχία, την οποία ο άνθρωπος ζει με τον τρόπο του νου, του θεϊκού στοιχείου στον άνθρωπο. Ο θεός είναι η πηγή της κίνησης στον κόσμο, η πηγή της ζωής. Ο άνθρωπος είναι απλώς μέρος του σύμπαντος.

          Το βιβλίο Πίνοντας καφέ με τον Αριστοτέλη ανταποκρίνεται στον τίτλο του καθώς ο αναγνώστης παρακολουθεί μια συνέντευξη σε οικείο τόνο, αλλά με αλυσιδωτά ερωτήματα και απαντήσεις που αγγίζουν θεμελιώδεις πτυχές του ανθρώπινου βίου, του ανθρώπου ως όντος πολιτικού μέσα σε μία πολιτεία οργανωμένη, η οποία υπάρχει και λειτουργεί με στόχο το κοινό καλό, την ευημερία, την ευδαιμονία των πολιτών.

          Είναι κυριολεκτικά ένα ψυχ-αγωγικό ανάγνωσμα, για το ευρύ κοινό. Αυτό τον χαρακτήρα υπηρετεί ο διαλογικός, θεατρικός, τρόπος προσέγγισης της αριστοτελικής σκέψης και ο άμεσος, δραστικός λόγος. Με το χιούμορ, την προφορικότητα, την προσιτή γλώσσα, οι συγγραφείς πετυχαίνουν να φέρουν πιο κοντά τις φιλοσοφικές ιδέες στον αναγνώστη: η σκέψη του Aριστοτέλη μπορεί να μιλήσει, κατάλληλα διατυπωμένη, στον νου και στην καρδιά του καθενός από εμάς, μικρότερου ή μεγαλύτερου.

          Στην ίδια σειρά των εκδόσεων Αρμός κυκλοφορεί και ένα δεύτερο βιβλίο των Λάλα και Μπετσάκου, με τίτλο Πίνοντας καφέ με τον Επίκουρο, τον φιλόσοφο της χαράς και της φιλίας.

          Ελπίζω τέτοια βιβλία να βρουν γρήγορα γρήγορα τον δρόμο τους και προς τον χώρο της εκπαίδευσης, της δευτεροβάθμιας εννοώ, η οποία ενδυναμώνεται, εξανθρωπίζεται και αποκτά κυριολεκτικά παιδ-αγωγικό χαρακτήρα με τον λόγο σας, κ. Μπετσάκο.

Σας ευχαριστώ πολύ όλες και όλους σας.

                                                                                                  Ασημίνα Σουλτάνη