Ο Θόδωρος Παπακώστας είναι αρχαιολόγος. Γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Θεσσαλονίκη. Τελείωσε το πρώτο του πτυχίο στην αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο του Reading και το μεταπτυχιακό του στην προϊστορική αρχαιολογία στο πανεπιστήμιο του Nottingham της Μεγάλης Βρετανίας. Από το 2007 ως το 2010 εργάστηκε στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης και από το 2017 ως το 2023 στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Κιλκίς. Ολοκλήρωσε το διδακτορικό του στην κλασική αρχαιολογία το 2017. Έκτοτε, θεωρώντας ακράδαντα ότι η επιστήμη έχει ουσία μόνο όταν επικοινωνείται και με μια βαθιά πεποίθηση ότι η αρχαιότητα και το παρελθόν εν γένει, μας αφορά όλους και η γνώση του είναι δύναμη, δημιούργησε το Archaeostoryteller, όπου μεταφέρει την αρχαιογνωστική πληροφορία με τρόπο απλό, άμεσο και διασκεδαστικό στο ευρύ κοινό.
Οι δράσεις του Archaeostoryteller περιλαμβάνουν ομιλίες και διαλέξεις σε πανεπιστήμια και διάφορους φορείς, καθώς και μια τακτική εκπομπή podcast.
Το πρώτο βιβλίο του εκλαϊκευμένης αρχαιολογίας με τίτλο Χωράει Όλη η Αρχαιότητα στο Ασανσέρ; κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Key Books, έγινε best seller και απέσπασε το Bραβείο Kοινού στα Public Βook Αwards 2021, ενώ μεταφράζεται σε 13 γλώσσες. Το δεύτερο βιβλίο του με τον τίτλο Αρχαιολογία αγάπη μου …έλα πάρε με από δω γνώρισε επίσης μεγάλη εμπορική επιτυχία και απέσπασε το Βραβείο Public Book Awards για το 2022. Το 2023 κυκλοφόρησε η σειρά ντοκιμαντέρ Σωσμένα στο Cosmote History σε σκηνοθεσία Λευτέρη Χαρίτου, που περιγράφει όλο το ταξίδι των αρχαίων κειμένων και πως διασώθηκαν από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας, καθώς και η παιδική έκδοση του πρώτου βιβλίου με τίτλο Παιδιά, χωράει όλη η αρχαιότητα στο ασανσέρ; μια απλουστευμένη και εμπλουτισμένη έκδοση ειδική για παιδιά, με πλούσια εικονογράφηση.
Πώς πήρατε την απόφαση να γίνετε αρχαιολόγος;
Από μικρός ήθελα να εξερευνήσω το ανθρώπινο παρελθόν, να καταλάβω από που ήρθαμε και πως ζούσαν οι άνθρωποι στην αρχαιότητα και γενικά σε άλλες εποχές. Είναι ένα μαγικό ταξίδι σε άλλους κόσμους.
Ποιες σπουδές έχετε κάνει;
‘Εχω σπουδάσει αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο του Reading (προφέρεται Ρέντινγκ) στην Μεγάλη Βρετανία, έχω μεταπτυχιακό στην Προϊστορική Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο του Nottingham και πήρα το Διδακτορικό μου από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Θα θέλατε να μας εξηγήσετε τι είναι η εκλαΐκευση της επιστήμης;
Είναι ένας όρος που δεν μου αρκεί πολύ αλλά δεν έχω βρει κάποιον καλύτερο. Δεν μου αρέσει γιατί το κάνει να ακούγεται λες και ο ειδικός επιστήμονας είναι κάτι ανώτερο των άλλων, που δεν είναι. Οι ειδικοί επιστήμονες απλά μελετούν και προωθούν την επιστήμη για όφελος όλων. Επειδή όμως οι επιστήμες είναι περίπλοκες, χρειάζεται να μπορεί η πληροφορία να φτάσει απλά και εύκολα στο ευρύ κοινό. Αυτό είναι η εκλαΐκευση της επιστήμης. Προτιμώ τον όρο επικοινωνία της επιστήμης.
Ποια είναι η σημασία της επικοινωνίας της επιστήμης; Γιατί είναι απαραίτητη στην εποχή μας;
Είναι απαραίτητη στην εποχή μας γιατί πλέον αμφισβητούμε την επιστήμη. Το πρόβλημα είναι πως σήμερα απολαμβάνουμε πάρα πολλά οφέλη της επιστήμης και τα θεωρούμε δεδομένα, αγνοώντας ότι είναι κάτι που κερδίσαμε και όχι κάτι που υπήρχε πάντα. Αν σήμερα μπορούμε να έχουμε ηλεκτρισμό στα σπίτια μας, είναι χάρη στην επιστήμη. ΄Εχουμε τηλέφωνα και ίντερνετ; Χάρη στην επιστήμη. ΄Εχουμε γιατρούς και φάρμακα; Χάρη στην επιστήμη. Όλα τα έχουμε χάρη στην επιστήμη. Επομένως, αφού αμφισβητείται, είναι ανάγκη να παλεύουμε για να υπερασπιζόμαστε την γνώση.
Ποιους τρόπους εκλαΐκευσης της ιστορίας και της αρχαιολογίας χρησιμοποιείτε εσείς;
Υπάρχουν πολλοί τρόποι να επικοινωνήσει κάποιος μια επιστήμη, και αντίστοιχα πολλά και τα κοινά. Εγώ προτιμώ να πιάνω ένα ευρύ κοινό άρα μιλώ με απλό τρόπο, χωρίς περίπλοκες έννοιες και προτιμώ να βάζω χιούμορ στο λόγο μου γιατί όταν γελάμε ή χαμογελάμε, χαλαρώνουμε και μπορούμε με καλή διάθεση να δεχτούμε περισσότερες πληροφορίες και γνώση.
Θεωρείτε ότι το βιβλίο μπορεί να επιστρατευθεί σήμερα ως αποτελεσματικό μέσο για τον σκοπό αυτό;
Τα βιβλία μου, είτε για ενήλικες (τρία προς το παρόν) είτε για παιδιά (που έχω δυο προς το παρόν) προφανώς και θεωρώ ότι μπορούν να επιτελέσουν το σκοπό αυτό.
Ποιες είναι οι αναγνωστικές σας προτιμήσεις;
Δυστυχώς δεν προλαβαίνω να διαβάσω πολλή λογοτεχνία λόγω δουλειάς. Μου αρέσει και η κλασική ελληνική λογοτεχνία και η παγκόσμια. Αν είναι αγγλόφωνη προτιμώ να τη διαβάζω στο πρωτότυπο. Αλλά μου αρέσει να διαβάζω και παγκόσμια λογοτεχνία για να γνωρίζω καλύτερα τον κόσμο όλο και όλους τους λαούς της γης.
Σκέφτεστε να γράψετε κάποια στιγμή μυθοπλασία ή ποίηση;
Ναι, το έχω σκεφτεί και πολύ πιθανό να γίνει. Προς το παρόν θα συνεχίσω να γράφω βιβλία για την αρχαιότητα και την αρχαία Ελλάδα, αλλά και όλο τον αρχαίο κόσμο, όπως την αρχαία Αίγυπτο ή τους Βίκινγκς.
Θα θέλατε να μας προσδιορίσετε ποια θεωρείτε υγιή και ποια νοσηρή σχέση του ανθρώπου με το παρελθόν;
Υγιής σχέση του ανθρώπου με το παρελθόν είναι να έχει πραγματική απορία να ανακαλύψει το παρελθόν στο σύνολό του, χωρίς να έχει προαποφασίσει τι ιδέες πιστεύει. Υγιές είναι να θέλεις να δεις όλες τις πτυχές του παρελθόντος, και τις φωτεινές και τις σκοτεινές και να μπορείς να καταλάβεις τα θετικά και τα αρνητικά για να κατανοήσεις την ανθρωπότητα στο σύνολό της. Σε όλες τις κοινωνίες υπήρχαν όλοι οι άνθρωποι: Και οι καλοί και οι κακοί, οι τεμπέληδες, οι κλέφτες, οι ήρωες, οι εργατικοί, οι καλόκαρδοι, οι εφευρετικοί… έτσι συνέβαινε τότε, έτσι συμβαίνει και τώρα. Νοσηρή σχέση με το παρελθόν είναι να θέλεις να μαθαίνεις μόνο όσα σου προκαλούν υπερηφάνεια και να χρησιμοποιείς το παρελθόν για να τονίσεις τη δική σου ‘δήθεν ανωτερότητα’ στο σήμερα.
Τι θα λέγατε σε έναν μαθητή του Λυκείου που αποφασίζει να ασχοληθεί με την επιστήμη της ιστορίας και της αρχαιολογίας;
Να το σκεφτεί πολύ καλά, αλλά αν πραγματικά αγαπάει τις ανθρωπιστικές επιστήμες να το κάνει. Εμένα η μητέρα μου μου είχε πει το εξής: ό,τι κι αν σπουδάσεις, δουλειά έτοιμη δεν θα βρεις και θα ταλαιπωρηθείς πολύ. Τουλάχιστον σπούδασε κάτι που το αγαπάς τόσο ώστε να αντέχεις να παλέψεις για αυτό.
Αλλά θέλω να θυμάστε και κάτι άλλο. Ακόμη κι αν δεν γίνετε ιστορικοί ή αρχαιολόγοι, πάντα μπορείτε ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΥΣΤΕ να ανακαλύπτετε, να εξερευνάτε και αν απολαμβάνετε την αρχαιότητα όπως κάθε άλλος άνθρωπος, ακριβώς επειδή μας ανήκει όλους μας το παρελθόν.
Ποια η γνώμη σας για τη σημερινή εκπαίδευση και ιδιαίτερα για το Λύκειο;
Θεωρώ πως έχει πολλά περιθώρια να βελτιωθεί. Απαιτούμε πάρα πολλά από τα παιδιά και τα αποξενώνουμε από τη γνώση. Υπάρχουν εξαιρετικοί εκπαιδευτικοί που παλεύουν κάτω από αντίξοες συνθήκες και φυσικά και έχει πολλά θετικά η εκπαίδευση. Απλά, χρειάζεται μια επικαιροποίηση, μια ανανέωση και χρειάζεται να γίνει πιο συμβατή με τις ανάγκες των νέων παιδιών.
Φοβάστε την Τεχνητή Νοημοσύνη και τα επιτεύγματά της;
Πώς μπορεί να βοηθήσει την επιστήμη σας;
Με αγχώνει λίγο αλλά όχι πολύ. Θα μάθουμε να την χρησιμοποιούμε όπως όλα. Θα συνηθίσουμε. Η ανθρωπότητα ζει πάντα σε μια μόνιμη αλλαγή. Κάποιοι αντιδρούν και κάποιοι προοδεύουν. Εσείς θα διαλέξετε με ποια μεριά της ιστορίας θα θέλατε να είστε. Δυστυχώς, κάθε γενιά έχει κοντή μνήμη. Θεωρούμε δεδομένο ό,τι μας έμαθαν οι γονείς και οι παππούδες μας αλλά δεν είναι έτσι. Για να καταργήσουμε τη σκλαβιά έγιναν αγώνες, για να κατακτήσουμε τα γυναικεία δικαιώματα και να δοθεί ψήφος στον μισό πληθυσμό (σκεφτείτε το λίγο… τον μισό πληθυσμό!) έπρεπε να δοθούν αγώνες και κάποιοι φώναζαν… «μα πάντα έτσι γινόταν»! Εμ δεν γίνεται έτσι πάντα. Κι αν γινόταν κάτι κακό από πάντα… ας το αλλάξουμε!
Πώς μπορεί κάποιος να ανακαλύψει το νόημα της ζωής σε έναν τόσο σύνθετο και περίπλοκο κόσμο;
Το νόημα της ζωής του θα το βρει ο καθένας μόνος του. Ο σύνθετος και περίπλοκος κόσμος απλά το κάνει ακόμη πιο ενδιαφέρον το ταξίδι. Δεν θα αντέχαμε να ζούμε σε κάτι ανιαρό. Αξίζει όμως να παλεύουμε ώστε να φτιάξουμε μια κοινωνία όλο και καλύτερη, πιο συμπεριληπτική για όλο και περισσότερους. Κάποτε δεν είχαμε αντίληψη του πόσο σημασία έχει να σεβόμαστε τους ανάπηρους συνανθρώπους μας ή δεν καταλαβαίναμε τι θα πει μαθησιακή δυσκολία. Πλέον μπορούμε. Εσείς καλείστε να φτιάξετε μια κοινωνία καλύτερη από τους γονείς σας.
